TY - JOUR
T1 - Isihloko
T2 - “Yintoni esegameni?” Uhlalutyo lwamagama athiywe abalinganiswa abangamanina kwiincwadi ezikhethiweyo zesiXhosa
AU - Kapa, Nompumelelo
AU - Makhenyane, Lukhanyo Elvis
N1 - Publisher Copyright:
© 2025 The Author(s). Co-published by NISC Pty (Ltd) and Informa UK Limited, trading as Taylor & Francis Group.
PY - 2025
Y1 - 2025
N2 - Isishwankathelo sophando: Ukuthiywa igama kwabalinganiswa kuncwadi yinxalenye yokubunjwa kwabalinganiswa. Igama umbhali alithiyayo liba yinxalenye yengqiqo yombhali noko anqwenela ukudlulisa ngencwadi ayibhalileyo, kuba amagama anentsingiselo enzulu yaye abhekiselele kwimiba ebalulekileyo. Amagama abantu kumaXhosa akhelwa kumnombo weziduko, kubuKrestu, amava osapho umntwana azalelwe kulo, okulindelwe ngabazali ebantwaneni, iziganeko ezenzeke ngexa lokuzalwa komntwana okanye emva kwamagama esizukulwana esingaphambi kwabazali babo umzekelo ookhokho bomntwana. Nakubeni iingcali ziphandile ngokuthiywa kwamagama kuncwadi lwesiXhosa, besebenzisa isithako sothiyomagama kuncwadi, lunqongophele uncwadi olugxile kuthiyo lwabalinganiswa abangamanina nokuhlalutywa kwamagama abawathiyiweyo kusetyenziswa isithako sobukhomokazi. Ngako oko, injongo yolu phandolwazi kukuhlalutya amagama athiywe amanina kwiincwadi ezikhethiweyo zesiXhosa. Ukuphumeza le njongo, siza kusebenzisa uphandolwazi lohlahlelohlobo (qualitative research), sihlalutya amagama asixhenxe athiywe amanina kwiincwadi zesiXhosa ezine ezibhalwe mandulo nezo zibhalwe kutshanje. Ukuhlalutya la magama, siza kusebenzisa isithako sothiyomagama kuncwadi nesithako sobukhomokazi ngokwabaNtsundu eMzantsi Afrika. Nakubeni ababhali bangabe balandele imigaqo eyiyo yesiNtu neyesithako sothiyomagama ekuthiyeni abalinganiswa abangamanina, idatha esiyihlalutyileyo ityhila ukuba amagama abawathiye amanina abonisa ukungalingani ngokwesini, nokukhokelela kwingcinezelo ngokwesini, kuwazoba amanina njengabantu abangaphantsi nabaxhomekeke emadodeni. Igalelo lolu phandolwazi kukukhuthaza ababhali beencwadi zesiXhosa ukuba bathathele ingqalelo neminye imigaqo xa bethiya abalinganiswa abangamanina kwiincwadi zabo, ukuze bangazeki tyala lokudodobalisa isini esithile.
AB - Isishwankathelo sophando: Ukuthiywa igama kwabalinganiswa kuncwadi yinxalenye yokubunjwa kwabalinganiswa. Igama umbhali alithiyayo liba yinxalenye yengqiqo yombhali noko anqwenela ukudlulisa ngencwadi ayibhalileyo, kuba amagama anentsingiselo enzulu yaye abhekiselele kwimiba ebalulekileyo. Amagama abantu kumaXhosa akhelwa kumnombo weziduko, kubuKrestu, amava osapho umntwana azalelwe kulo, okulindelwe ngabazali ebantwaneni, iziganeko ezenzeke ngexa lokuzalwa komntwana okanye emva kwamagama esizukulwana esingaphambi kwabazali babo umzekelo ookhokho bomntwana. Nakubeni iingcali ziphandile ngokuthiywa kwamagama kuncwadi lwesiXhosa, besebenzisa isithako sothiyomagama kuncwadi, lunqongophele uncwadi olugxile kuthiyo lwabalinganiswa abangamanina nokuhlalutywa kwamagama abawathiyiweyo kusetyenziswa isithako sobukhomokazi. Ngako oko, injongo yolu phandolwazi kukuhlalutya amagama athiywe amanina kwiincwadi ezikhethiweyo zesiXhosa. Ukuphumeza le njongo, siza kusebenzisa uphandolwazi lohlahlelohlobo (qualitative research), sihlalutya amagama asixhenxe athiywe amanina kwiincwadi zesiXhosa ezine ezibhalwe mandulo nezo zibhalwe kutshanje. Ukuhlalutya la magama, siza kusebenzisa isithako sothiyomagama kuncwadi nesithako sobukhomokazi ngokwabaNtsundu eMzantsi Afrika. Nakubeni ababhali bangabe balandele imigaqo eyiyo yesiNtu neyesithako sothiyomagama ekuthiyeni abalinganiswa abangamanina, idatha esiyihlalutyileyo ityhila ukuba amagama abawathiye amanina abonisa ukungalingani ngokwesini, nokukhokelela kwingcinezelo ngokwesini, kuwazoba amanina njengabantu abangaphantsi nabaxhomekeke emadodeni. Igalelo lolu phandolwazi kukukhuthaza ababhali beencwadi zesiXhosa ukuba bathathele ingqalelo neminye imigaqo xa bethiya abalinganiswa abangamanina kwiincwadi zabo, ukuze bangazeki tyala lokudodobalisa isini esithile.
KW - Onomastics
KW - amanina
KW - black South African feminism
KW - isithako sobukhomokazi ngokwabaNtsundu eMzantsi Afrika
KW - literaure
KW - uthiyomagama
KW - women
UR - https://www.scopus.com/pages/publications/105014173802
U2 - 10.1080/02572117.2025.2520531
DO - 10.1080/02572117.2025.2520531
M3 - Article
AN - SCOPUS:105014173802
SN - 0257-2117
JO - South African Journal of African Languages
JF - South African Journal of African Languages
ER -